Polyfarmacie bij ouderen: hoe een apotheker helpt met medicatiebeoordeling

Steeds meer ouderen in België gebruiken meerdere medicijnen tegelijk. Van polyfarmacie is sprake bij het chronisch gebruik van 5 of meer geneesmiddelen. Wanneer iemand 10 of meer medicijnen gebruikt, spreekt men van hyperpolyfarmacie. Een apotheker speelt een cruciale rol in het veilig en efficiënt beheren van deze complexe medicatieschema’s, met name via periodieke medicatiebeoordelingen.

Waarom polyfarmacie een groeiend probleem is

Door de vergrijzing neemt het aantal ouderen met chronische aandoeningen toe. Hart- en vaatziekten, diabetes, artrose, COPD en hoge bloeddruk komen vaak samen voor, met als gevolg dat een patiënt bij meerdere specialisten onder behandeling is. Elk voegt medicatie toe, maar niemand neemt het geheel onder de loep. Onderzoek toont aan dat 1 op 5 ouderen een medicijn gebruikt dat niet meer nodig is, en dat een aanzienlijk deel potentieel ongeschikte medicatie gebruikt.

Polyfarmacie verhoogt het risico op bijwerkingen, geneesmiddeleninteracties, vallen, hospitalisaties en verminderde therapietrouw. De maatschappelijke kost is aanzienlijk: naar schatting is 5 tot 10% van de ziekenhuisopnames bij ouderen gerelateerd aan medicatieproblemen.

Wat is een medicatiebeoordeling?

Een medicatiebeoordeling is een gestructureerd gesprek tussen de patiënt, de apotheker en de huisarts. Het doel is om het medicatiegebruik te evalueren en waar nodig aan te passen. In België wordt deze dienst sinds 2019 structureel aangeboden in de openbare apotheek. De procedure verloopt in vier stappen:

Fase 1 — Voorbereiding: De apotheker verzamelt een actueel medicatieoverzicht van de patiënt, inclusief zelfzorgmiddelen en supplementen.
Fase 2 — Farmaceutisch consult: De apotheker bespreekt met de patiënt hoe de medicatie wordt ingenomen, welke klachten er zijn en of er problemen optreden.
Fase 3 — Overleg met huisarts: De apotheker formuleert voorstellen om de medicatie te optimaliseren. Dit kan gaan om stoppen van overbodige medicijnen, dosisaanpassingen of vervanging door een veiliger alternatief.
Fase 4 — Opvolging: De aanbevelingen worden besproken met de patiënt en opgevolgd bij een volgend consult.

Welke medicijnen worden vaak onterecht gebruikt?

Uit de multidisciplinaire richtlijn Polyfarmacie bij Ouderen blijkt dat bepaalde medicijngroepen bij ouderen vaker ongeschikt zijn dan andere:

Benzodiazepinen (slaap- en kalmeringsmiddelen): verhogen het valrisico en worden vaak jaren langer gebruikt dan aanbevolen. Voorbeelden: diazepam, oxazepam.
NSAID’s (ontstekingsremmers zoals ibuprofen): verhogen het risico op maagbloedingen en nierproblemen bij ouderen.
Protonpompremmers (maagzuurremmers zoals omeprazol): worden vaak gestart maar zelden gestopt, terwijl langdurig gebruik risico’s met zich meebrengt.
Anticholinergica: medicijnen tegen allergie, depressie of incontinentie die bij ouderen kunnen zorgen voor verwardheid, droge mond en obstipatie.

Komen medicatiereviews aan bod in de opleiding?

Sinds 2020 is medicatiebeoordeling een verplicht onderdeel van de basisopleiding farmacie in België. Apothekers worden opgeleid om kritisch naar medicatieschema’s te kijken en samen te werken met huisartsen. Daarnaast bestaan er navormingen voor apothekers die zich willen specialiseren in farmaceutische zorg voor ouderen.

Wat kunt u zelf doen?

Als u of een familielid 5 of meer medicijnen gebruikt, zijn er een aantal stappen die u zelf kunt ondernemen:

Vraag uw apotheker om een medicatiebeoordeling. Dit is gratis bij de meeste Belgische apotheken.
Houd een actueel medicatielijstje bij met alle medicijnen, inclusief dosissen en inname-tijdstippen.
Neem bij elk doktersbezoek uw medicatielijst mee en vraag of elk medicijn nog nodig is.
Meld steeds aan uw arts en apotheker welke zelfzorgmiddelen en supplementen u gebruikt.
Gooi medicijnen niet zomaar weg. De apotheker kan uitleggen of en hoe u ze kunt afbouwen.

Een goede afstemming tussen huisarts, apotheker en eventuele specialisten is de sleutel tot veilig medicijngebruik op latere leeftijd. De apotheker is hierbij vaak het best geplaatst om het overzicht te bewaren, omdat hij of zij alle voorschriften ziet, ongeacht welke arts ze heeft voorgeschreven.

Medische disclaimer

De informatie in dit artikel is uitsluitend bedoeld voor informatieve doeleinden en vervangt geen medisch advies. Stop nooit zelf met voorgeschreven medicatie zonder overleg met uw arts. Raadpleeg uw huisarts of apotheker bij vragen over uw medicatie.

Bronnen

Multidisciplinaire richtlijn Polyfarmacie bij Ouderen (NHG, 2024)
KNMP Richtlijn Medicatiebeoordeling (2023)
Apotheek.be — Medicatiebeoordeling in de Belgische apotheek
RIZIV — Farmaceutische zorg bij ouderen (2019)